سرطان دهان یکی از انواع سرطانهایی است که میتواند در هر بخش از حفره دهان از جمله لبها، لثهها، زبان، سقف دهان، کف دهان و گونههای داخلی ایجاد شود. شناخت علائم سرطان دندان و دهان و تشخیص زودهنگام آن میتواند نقش حیاتی در موفقیت درمان داشته باشد.
طبق آمار، سالانه بیش از ۵۹ هزار نفر در آمریکا به سرطان دهان و حلق مبتلا میشوند و حدود ۱۳ هزار نفر بر اثر این بیماری جان خود را از دست میدهند. در ایران نیز این بیماری بهویژه در میان افراد مصرفکننده تنباکو شیوع قابل توجهی دارد. دکتر سمانه شیرانی متخصص بیماریهای دهان توصیه میکند که هرگونه زخم یا تغییر غیرعادی در دهان که بیش از دو هفته ادامه یابد، حتماً بررسی شود. در این مقاله جامع، تمام نشانههای سرطان دهان، عوامل خطر، روشهای تشخیص و پیشگیری را بهطور کامل بررسی میکنیم تا شما بتوانید با آگاهی کامل از سلامت دهان خود مراقبت کنید.
سرطان دهان چیست؟
سرطان دهان زمانی رخ میدهد که سلولهای غیرطبیعی در بافتهای حفره دهان شروع به رشد کنترلنشده میکنند. این سلولها میتوانند تودهای به نام تومور تشکیل دهند و در صورت عدم درمان، به بافتهای اطراف و سایر نقاط بدن گسترش یابند.
سرطان دهان میتواند در نواحی زیر ایجاد شود:
- لبها (بهویژه لب پایین)
- لثهها
- زبان (جلو و پشت زبان)
- کف دهان (زیر زبان)
- سقف دهان (کام سخت و نرم)
- داخل گونهها
- لوزهها
- حلق (اوروفارنکس)
بیش از ۹۰ درصد سرطانهای دهان از نوع کارسینوم سلول سنگفرشی هستند که از سلولهای صاف و نازکی که سطح دهان را میپوشانند، منشأ میگیرند.
علائم اولیه سرطان دهان و دندان
تشخیص زودهنگام علائم سرطان دهان میتواند شانس موفقیت درمان را بهطور چشمگیری افزایش دهد. در مراحل اولیه، بسیاری از علائم ممکن است خفیف باشند و با مشکلات معمول دهان اشتباه گرفته شوند.
«سرطان دهان میتواند به شکل زخم لب یا دهانی که بهبود نمییابد، لکه سفید یا قرمز در داخل دهان، لق شدن دندانها، توده یا رشد غیرطبیعی در دهان، درد دهان، درد گوش و مشکل یا درد هنگام بلع ظاهر شود. اگر هر یک از این علائم بیش از دو هفته ادامه یابد، باید به پزشک مراجعه کنید.» به نقل از: Mayo Clinic
علائم اولیه سرطان دهان شامل موارد زیر است:
۱-زخم یا آفت دهانی که بهبود نمییابد: شایعترین علامت سرطان دهان، وجود زخمی در لب یا داخل دهان است که پس از دو هفته بهبود نمییابد. این زخمها ممکن است بدون درد باشند اما بهراحتی خونریزی کنند.
۲-لکههای سفید یا قرمز: لکههای سفید (لکوپلاکیا)، قرمز (اریتروپلاکیا) یا مخلوط قرمز و سفید روی لثه، زبان یا پوشش داخلی دهان میتوانند نشانه پیشسرطانی یا سرطان باشند. حدود ۹۰ درصد لکههای قرمز سرطانی یا پیشسرطانی هستند.
۳-توده یا ضخیم شدن بافت: وجود توده، برآمدگی یا ناحیه ضخیم شده در لب، لثه، زبان یا سایر نقاط دهان که از بین نمیرود.
۴-درد مداوم در دهان: درد یا حساسیت در هر نقطه از دهان، صورت یا گردن که بدون دلیل مشخص ایجاد میشود و از بین نمیرود.
۵-خونریزی غیرطبیعی: خونریزی بدون دلیل از دهان یا خونریزیای که بهراحتی هنگام خراشیدن رخ میدهد.
۶-لق شدن دندانها: لق شدن ناگهانی یک یا چند دندان بدون دلیل مشخص میتواند نشانه تومور در استخوان فک باشد.
۷-مشکل در بلع: احساس گیر کردن چیزی در گلو، درد یا مشکل هنگام بلعیدن غذا یا مایعات.
۸-بیحسی یا گزگز: بیحسی، گزگز یا از دست دادن حس در زبان، لب یا سایر نواحی دهان.
۹-تغییر صدا: گرفتگی صدا یا تغییر در کیفیت صدا که بیش از دو هفته ادامه یابد.
۱۰-درد گوش: درد گوش که بدون عفونت گوش رخ میدهد میتواند نشانه سرطان دهان یا حلق باشد (درد ارجاعی).
علائم پیشرفته سرطان دهان
با پیشرفت سرطان دهان، علائم شدیدتر و مشخصتر میشوند. در مراحل پیشرفته، تومور به بافتهای عمیقتر، اعصاب و غدد لنفاوی گسترش مییابد.
- تورم یا توده در گردن: نشانه گسترش سرطان به غدد لنفاوی
- مشکل در باز کردن دهان (تریسموس): محدودیت در حرکت فک بهدلیل درگیری عضلات
- کاهش وزن غیرارادی: بهدلیل مشکل در خوردن یا از دست دادن اشتها
- درد شدید و مداوم: درگیری اعصاب میتواند درد شدید ایجاد کند
- مشکل در صحبت کردن: تغییر در تلفظ یا نامفهوم شدن کلمات
- خونریزی مکرر: خونریزی غیرقابل کنترل از ناحیه تومور
علائم سرطان بر اساس محل ابتلا
| محل سرطان | علائم اختصاصی |
| سرطان زبان | توده یا زخم روی زبان یا زیر زبان، درد هنگام جویدن، مشکل در حرکت زبان، تغییر طعم غذا، خونریزی از زبان |
| سرطان لثه | تورم یا توده روی لثه، لق شدن دندانها، خونریزی لثه، درد هنگام جویدن، تغییر در فیت دندان مصنوعی |
| سرطان لب | زخم یا توده روی لب که بهبود نمییابد، ضخیم شدن لب، بیحسی لب، تغییر رنگ لب |
| سرطان کف دهان | توده زیر زبان، درد هنگام حرکت زبان، مشکل در بلع، خونریزی از کف دهان |
| سرطان سقف دهان | توده یا زخم در کام، درد، تغییر در صدا، مشکل در بلع |
| سرطان داخل گونه | توده داخل گونه، درد، مشکل در باز کردن دهان (تریسموس)، بیحسی |
عوامل خطر سرطان دهان
شناخت عوامل خطر میتواند به پیشگیری از سرطان دهان کمک کند. برخی از این عوامل قابل کنترل هستند و با تغییر سبک زندگی میتوان خطر ابتلا را کاهش داد.
-مصرف تنباکو: استفاده از سیگار، قلیان، پیپ، جویدن تنباکو و نسوار مهمترین عامل خطر سرطان دهان است. ۷۰ تا ۸۰ درصد سرطانهای دهان با مصرف تنباکو مرتبط هستند.
-مصرف الکل: مصرف زیاد الکل خطر سرطان دهان را افزایش میدهد. ترکیب مصرف الکل و تنباکو خطر را چندین برابر میکند.
-عفونت ویروس پاپیلومای انسانی: برخی سویههای ویروس اچپیوی، بهویژه سویه ۱۶، با سرطان دهان و حلق مرتبط هستند. این سرطانها معمولاً در افراد جوانتر و در ناحیه پشت زبان و لوزهها دیده میشوند.
-قرار گرفتن در معرض نور خورشید: اشعه ماوراء بنفش خورشید میتواند خطر سرطان لب (بهویژه لب پایین) را افزایش دهد.
-سابقه خانوادگی: افرادی که سابقه سرطان در خانواده دارند، ممکن است در معرض خطر بیشتری باشند.
-سیستم ایمنی ضعیف: افرادی که بهدلیل بیماری یا داروها سیستم ایمنی ضعیفی دارند، در معرض خطر بیشتری هستند.
-رژیم غذایی نامناسب: مصرف کم میوه و سبزیجات با افزایش خطر سرطان دهان مرتبط است.
-بهداشت ضعیف دهان: التهاب مزمن در دهان، دندانهای خراب و پوسیده و عفونتهای مکرر میتوانند خطر را افزایش دهند.
-سن و جنسیت: سرطان دهان بیشتر در افراد بالای ۵۵ سال و در مردان شایعتر است. اما بیش از ۲۰ درصد موارد در افراد زیر ۵۵ سال رخ میدهد.
-جویدن برگ تنبول: این عادت که در برخی کشورهای آسیایی رایج است، یک عامل خطر شناختهشده است.
روشهای تشخیص سرطان دهان
تشخیص زودهنگام سرطان دهان نقش حیاتی در موفقیت درمان دارد. دندانپزشکان اغلب اولین کسانی هستند که میتوانند علائم سرطان دهان را تشخیص دهند، به همین دلیل معاینات منظم دندانپزشکی بسیار مهم است.
«بسیاری از این علائم میتوانند توسط بیماریهای دیگری غیر از سرطان نیز ایجاد شوند. با این حال، بسیار مهم است که اگر هر یک از این علائم بیش از ۲ هفته ادامه یابد، به پزشک یا دندانپزشک مراجعه کنید تا علت آن مشخص شود و در صورت نیاز درمان شود.» به نقل از: American Cancer Society
مراحل تشخیص سرطان دهان:
- معاینه فیزیکی: پزشک دهان، گلو، زبان و گردن را برای یافتن تودهها، تورم یا تغییرات غیرطبیعی بررسی میکند.
- بیوپسی: نمونهبرداری از بافت مشکوک و بررسی آن زیر میکروسکوپ دقیقترین روش تشخیص سرطان است.
- آندوسکوپی: استفاده از دوربین کوچک برای بررسی گلو و حنجره.
- سیتی اسکن و امآرآی: تصویربرداری برای تعیین اندازه تومور و بررسی گسترش آن.
- پت اسکن: برای بررسی گسترش سرطان به سایر نقاط بدن استفاده میشود.
- آزمایش اچپیوی: برای تعیین اینکه آیا سرطان با ویروس اچپیوی مرتبط است یا خیر.
مراحل سرطان دهان
پس از تشخیص سرطان دهان، پزشکان مرحلهبندی انجام میدهند تا میزان گسترش بیماری را مشخص کنند. این مرحلهبندی در تعیین نوع درمان و پیشآگهی بیماری نقش مهمی دارد.
- مرحله صفر (کارسینوم درجا): سلولهای سرطانی فقط در لایه سطحی بافت وجود دارند و به بافت عمیقتر حمله نکردهاند.
- مرحله یک: تومور کوچکتر از ۲ سانتیمتر است و به غدد لنفاوی گسترش نیافته است.
- مرحله دو: تومور ۲ تا ۴ سانتیمتر است و هنوز به غدد لنفاوی نرسیده است.
- مرحله سه: تومور بزرگتر از ۴ سانتیمتر است یا به یک غده لنفاوی گسترش یافته است.
- مرحله چهار: سرطان به بافتهای عمیق، چندین غده لنفاوی یا سایر اندامهای بدن گسترش یافته است.
روشهای درمان سرطان دهان
درمان سرطان دهان بستگی به مرحله بیماری، محل تومور، سلامت کلی بیمار و ترجیحات فردی دارد. اغلب ترکیبی از روشهای درمانی استفاده میشود.
-جراحی: برداشتن تومور اصلیترین روش درمان است. در موارد پیشرفته ممکن است نیاز به برداشتن غدد لنفاوی یا بازسازی بافت باشد.
-پرتودرمانی: استفاده از پرتوهای پرانرژی برای از بین بردن سلولهای سرطانی. میتواند بهتنهایی یا همراه با جراحی استفاده شود.
-شیمیدرمانی: استفاده از داروهای قوی برای از بین بردن سلولهای سرطانی. معمولاً همراه با پرتودرمانی استفاده میشود.
-درمان هدفمند: داروهایی که بهطور خاص سلولهای سرطانی را هدف قرار میدهند و آسیب کمتری به سلولهای سالم میرسانند.
-ایمونوتراپی: کمک به سیستم ایمنی بدن برای شناسایی و مبارزه با سلولهای سرطانی.
پیشگیری از سرطان دهان
اگرچه هیچ راه قطعی برای پیشگیری از سرطان دهان وجود ندارد، اما با رعایت برخی نکات میتوانید خطر ابتلا را بهطور قابل توجهی کاهش دهید.
- ترک تنباکو: پرهیز از هرگونه مصرف تنباکو شامل سیگار، قلیان، پیپ و تنباکوی جویدنی
- محدود کردن مصرف الکل: اگر الکل مصرف میکنید، مصرف آن را به حداقل برسانید
- محافظت در برابر آفتاب: استفاده از بالم لب با محافظ آفتاب و اجتناب از قرار گرفتن طولانی در معرض نور خورشید
- رژیم غذایی سالم: مصرف فراوان میوه و سبزیجات
- بهداشت دهان: مسواک زدن منظم، استفاده از نخ دندان و دهانشویه
- واکسیناسیون اچپیوی: واکسن اچپیوی میتواند از سرطانهای مرتبط با این ویروس پیشگیری کند
- معاینات منظم دندانپزشکی: مراجعه منظم به دندانپزشک برای غربالگری سرطان دهان
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنید؟
اگر هر یک از علائم زیر را تجربه میکنید و بیش از دو هفته ادامه دارند، فوراً به متخصص بیماریهای دهان یا دندانپزشک مراجعه کنید:
- زخم دهانی که بهبود نمییابد
- لکه سفید یا قرمز در دهان
- توده یا ضخیم شدن بافت در دهان
- درد مداوم در دهان یا گلو
- مشکل در بلع یا جویدن
- لق شدن دندانها بدون دلیل
- بیحسی در دهان یا صورت
- توده در گردن
- درد گوش یکطرفه
روش خودآزمایی سرطان دهان
میتوانید ماهانه خودآزمایی دهان انجام دهید. با استفاده از آینه و چراغقوه، تمام نواحی داخل دهان را بررسی کنید:
- لبها: داخل و خارج
- لثهها: بالا و پایین
- داخل گونهها
- زبان: روی، زیر و کنارهها
- کف دهان (زیر زبان)
- سقف دهان
- گلو و لوزهها
به دنبال زخمها، لکههای رنگی، تودهها یا هرگونه تغییر غیرعادی باشید. همچنین گردن خود را برای یافتن تودهها لمس کنید.
پیشآگهی و میزان بقا در سرطان دهان
میزان بقای سرطان دهان به مرحله تشخیص، محل تومور و پاسخ به درمان بستگی دارد. نرخ بقای ۵ ساله در مراحل اولیه (مرحله ۱ و ۲) حدود ۷۰ تا ۸۵ درصد است، اما در مراحل پیشرفته بهطور قابل توجهی کاهش مییابد.
نکته مهم: تشخیص زودهنگام کلید موفقیت در درمان است. اگر سرطان دهان در مراحل اولیه تشخیص داده شود، درمان سادهتر است و نیاز به درمانهای تهاجمیتر مثل شیمیدرمانی یا پرتودرمانی گسترده کمتر میشود.
جمعبندی
سرطان دهان یک بیماری جدی اما قابل درمان است، بهویژه اگر در مراحل اولیه تشخیص داده شود. آگاهی از علائم سرطان دندان و دهان و مراجعه بهموقع به پزشک میتواند نجاتدهنده باشد. اگر هرگونه تغییر غیرعادی در دهان خود مشاهده کردید که بیش از دو هفته ادامه دارد، حتی اگر درد نداشته باشد، به متخصص بیماریهای دهان مراجعه کنید. تشخیص زودهنگام میتواند زندگی شما را نجات دهد. پیشگیری از طریق ترک تنباکو، محدود کردن الکل، رژیم غذایی سالم و معاینات منظم دندانپزشکی بهترین استراتژی برای کاهش خطر ابتلا به سرطان دهان است.
